ગુજરાતી સાહિત્ય મહત્ત્વના ગદ્ય -પદ્ય સાહિત્ય સ્વરૂપો

 

ગુજરાતી સાહિત્ય  મહત્ત્વના  ગદ્ય -પદ્ય સાહિત્ય સ્વરૂપો   

 

 હાઈકુ ગુજરાતી ભાષાનો "સૌથી નાનો" સાહિત્ય પ્રકાર."

➽ બંધારણ : 5-7-5 (17 અક્ષર).

➽ ગુજરાતી ભાષામાં પ્રથમ હાઈકુ "સોનેરી ચાંદ રૂપેરી સુરજ" સ્નેહરશ્મિ રચિત.

 

 

➽ શબ્દકોષ 

➽ સૌપ્રથમ નર્મદ રચિત "નર્મકોશ".

➽ ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાં ગાંધીજીની પ્રેરણાથી "સાર્થ જોડણી કોષ" તૈયાર થયો.

➽ ગોંડલના મહારાજા ભગતસિંહજીએ ગુજરાતી ભાષાનો સૌથી મોટો શબ્દકોષ "ભગવત ગૌમંડલ"ની રચના કરાવી. જે 9 ભાગમાં વહેંચાયેલો છે. તૈયાર કરવામાં 26 વર્ષ લાગ્યા. (1928-1954)

 

➽ મહાનવલકથા

➽ ઈ.સ. 1887 માં ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીએ "સરસ્વતીચંદ્ર" ની રચના કરી.

➽ જેના 4 ભાગ છે.

        ➽ બુદ્ધિધનનો કારભાર (1887)

        ➽ ગૌણસુંદરીની કુટુંબજાળ (1892) માનચતુર અને ધર્મલક્ષ્મી

        ➽ રત્નગિરીનું રાજ્યતંત્ર (1898)

        ➽ સરસ્વતીનું મનોરાજ્ય (1901)

 

 

➽ આત્મચરિત્ર 

➽ બીજા દ્વારા લખાયેલ પ્રખ્યાત વ્યક્તિનું જીવનચરિત્ર.

➽ "અગ્નિકુંડમાં ઊગેલું ગુલાબ" નારાયણ દેસાઈ રચિત. મહાદેવભાઈ દેસાઈના જીવનનું વર્ણન.

 

 

➽ કવિતા

➽ "બાપાની પીંપર" દલપતરામ રચિત.

➽ પ્રથમ કરૂણ કવિતા "ફાર્બસ વિરહ" દલપતરામ રચિત.

➽ અંગ્રેજી કવિતાના પિતા "ચોસર" ગણવામાં આવે છે.

 

 

➽ કાવ્યસંગ્રહ

 ➽ ગુજરાતી ભાષાનો પ્રથમ કાવ્યસંગ્રહ "ગુજરાતી કાવ્યદોહન".

 

 

➽ નવલકથા

➽ ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ નવલકથા "કરણઘેલો" (1886), નંદશંકર તુળજાશંકર મહેતા રચિત.

➽ ગુજરાતી ભાષાના ઉત્તમ નવલકથાકાર "કનૈયાલાલ મુનશી".

➽ મુળ "યુરોપિયન" સાહિત્ય કથા.

➽ નવલકથાને "ભાગ"માં વિભાજિત કરવામાં આવે છે.

 

 

➽ નાટક

➽ ગુજરાતી ભાષાનું પ્રથમ નાટક "લક્ષ્મી".

➽  "યુરોપિયન" સાહિત્ય પ્રકાર.

➽ ગુજરાતી ભાષાનું પ્રથમ તખ્તાલાયકી ધરાવતું નાટક "રાઈનો પર્વત" રમણભાઈ નીલકંઠ રચિત.

 

 

➽ નવલિકા (ટૂંકી વાર્તા)

➽ ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ નવલિકા "ગોવાલણી" મલિયાનીલ રચિત (કંચનલાલ મહેતા)

➽ નવલિકા ક્ષેત્રની ઉત્તમ કૃતિ "તણખામંડળ" ધૂમકેતુ રચિત. ધૂમકેતુએ નવલિકાને 'તણખો' કહ્યું છે.

 

 

➽ આત્મકથા

➽ અધરો સાહિત્ય પ્રકાર છે.

➽ ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ આત્મકથા "મારી હકીકત" નર્મદ રચિત.

 

 

➽ નિબંધ

 ➽ ગુજરાતી ભાષાનો પ્રથમ નિબંધ "મંડળી મળવાથી થતાં લાભ" (1851) નર્મદ રચિત.

 

 

➽ ગઝલ

 

➽  વિદેશી સાહિત્ય પ્રકાર.

➽ અરબી અને ફારસી ભાષા પરથી ગુજરાતીમાં.

➽ પ્રેમ, વિરહ, પ્રેમભક્તિ મુખ્ય વિષય.

➽ બે પ્રકાર:

     ઇશ્કેહકીકી = ઈશ્વર તરફનો પ્રેમ

     ઇશ્કેમિજાજી = પ્રિયતમ તરફનો પ્રેમ

➽ પ્રત્યેક પંક્તિ શેર કહેવાય.

➽ ગઝલનો પહેલો શેર "મત્લા" કહેવાય.

➽ ગઝલનો છેલ્લો શેર "મક્તા" કહેવાય.

 

 

➽ સોનેટ

 

➽ "ઈટાલિયન" સાહિત્ય પ્રકાર.

➽ 14 પંક્તિ.

➽ વિભાજન

           શેક્સપિયરશાહી સોનેટ (4+4+4+2)

           મિલ્ટનશાહી સોનેટ (અનિયમિત)

           પેટ્રોકશાહી સોનેટ (8+6)

➽ ગુજરાતીમાં પ્રથમ સોનેટ "ભણકારા" (ઇ. સ. 1887) બ.ક.ઠાકોર

 

 

➽ ખંડકાવ્ય

 

➽ સંસ્કૃત સંજ્ઞા.

➽ પ્રકૃતિનું આલેખન.

➽ ગુજરાતીમાં પ્રથમ ખંડકાવ્ય "પૂર્વાલાપ" મણિશંકર રત્નજીભટ્ટ.

 

 

➽ ગરબી 

 

➽ ગરબીના પિતા "દયારામ"

➽ પદ માંથી જન્મ. સ્ત્રીપ્રધાન સાહિત્ય પ્રકાર.

➽ શામળે પણ રચના કરી છે.

 

 

➽ ગરબો 

 

➽ વલ્લભ મેવાડો (ભટ્ટ)

➽ ધોળા મેવાડા (ભટ્ટ)

 

 

➽ ભવાઈ 

 

➽ ગદ્ય સાહિત્ય પ્રકાર.

➽ ભવાઇના મેવાડીને  "નાયક" કહેવાય.

➽ સ્ત્રી પાત્રો પુરૂષ ભજવે.

➽ ભવાઇની રચના "અસાઈત ઠાકરે" (ત્રાગાળા) કરેલી.

➽ 360 ભવાઈ વેશ આપ્યા. "રામદેવપીરનો વેશ" સૌથી જૂનો.

 

 

➽ પદ્ય વાર્તા

 

➽ પદ્યવાર્તાના પિતા "શામળ ભટ્ટ".

➽ ગુજરાતીમાં પ્રથમ પદ્યવાર્તા "પદ્માવતી" (1718).

➽ શામળે છપ્પામાં પદ્યવાર્તા લખી છે.

 

 

➽ આખ્યાન 

 

➽ મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યનો સૌથી પ્રચલિત સાહિત્ય પ્રકાર.

➽ આખ્યાન કહેનાર "માણભટ્ટ".

➽ આખ્યાનને કડવામાં વિભાજિત ભાલણે કર્યું. કડવાને ત્રણ ભાગમાં પ્રેમાનંદે વિભાજિત કર્યું.

➽  આખ્યાનનો પિતા "ભાલણ".

    આખ્યાન શિરોમણી "પ્રેમાનંદ"

➽ આધુનિક માણભટ્ટ "ધાર્મિકલાલ પંડ્યા" (વડોદરા)

 

 

➽ રાજિયા/મરશિયા

 

➽ શોકપ્રધાન સાહિત્ય પ્રકાર

➽ રાજિયાના પિતા "બાપુસાહેબ ગાયકવાડ"

➽ સંસ્કાર ગીતો જન્મથી લઈને મૃત્યુ સુધી પર "મહાવીર સિંહ ગોહિલે" સંશોધન કર્યું છે.

 

 

➽  કાફી 

 

➽ ધર્મ પ્રધાન /ભક્તિ પ્રધાન સાહિત્ય પ્રકાર.

➽ રચયિતા "ધીરા ભગત".

➽ કાફી 14 લીટીનું કાવ્ય છે પણ સોનેટ નથી.

 

 

➽  ચાબખા 

 

➽ કટાક્ષમય શૈલી.

➽ રચના "ભોજલરામ (ભોજાભગત)".

 

 

➽ છપ્પા

 

➽ છ પંક્તિનું પદ પ્રધાન સાહિત્ય પ્રકાર.

➽ રચના "અખા ભગત".

 

 

➽ પદ

 

➽ મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યનો સૌથી નાનો સાહિત્ય પ્રકાર.

➽ પદની રચના "નરસિંહ મહેતા" એ કરી.

➽ પદના પ્રકાર. 1. પ્રભાતીયા 2. ભજન

 

 

➽ સ્તવન 

 

➽ 24 તીર્થકરોની સ્તુતિ કરતો સાહિત્ય પ્રકાર એટલે "સ્તવન".

 

 

➽ પ્રબંધ 

 

➽ મુખ્ય રસ "વીર" છે.

➽ પ્રથમ પ્રબંધ કાવ્ય "કાન્હડદે પ્રબંધ" (1456) પહ્મનાભ રચિત.

 

 

➽ બારમાસી 

 

➽ મુખ્ય રસ "વિરહ" છે.

➽  

 

"નેમિનાથ ચતુષ્પદીકા" (1353) વિનયચંદ્રસૂરી રચિત.

➽ બાવીસમા તીર્થકર નેમિનાથ અને તેની પ્રેમિકા "રાજુલ"ના વિરહનું વર્ણન.

 

 

➽ ફાગુ 

 

➽ મુખ્ય રસ "શૃંગાર".

➽ ફાગુને "ભાસ/ઉલ્લાસ/ખંડ"માં વિભાજિત કરવામાં આવે છે.

➽ પ્રથમ ફાગુકાવ્ય "વસંતવિલાસ"(1400) અજ્ઞાત.

"સ્થૂલિભદ્ર ફાગુ" (1330) જિન પહ્મસૂરી રચિત.

 

 

➽ રાસ 

➽ મુખ્ય રસ "ભક્તિ " . મુખ્ય ભાગ "ઠવણી" માં પડે છે.

➽પ્રથમ સાહિત્યમાં "ભરતેશ્વર બાહુબલિરાસ" શાલિભદ્રશૂરિ રચિત.

અબ્દુલ રહેમાન રચિત "સંદેશરાસ" જાણીતો 

*ગઝલ*   *વિદેશી સાહિત્ય પ્રકાર.* અરબી અને ફારસી ભાષા પરથી ગુજરાતીમાં. પ્રેમ, વિરહ, પ્રેમભક્તિ મુખ્ય વિષય. બે પ્રકાર: *ઇશ્કેહકીકી* = ઈશ્વર તરફનો પ્રેમ *ઇશ્કેમિજાજી* = પ્રિયતમ તરફનો પ્રેમ પ્રત્યેક પંક્તિ શેર કહેવાય. ગઝલનો પહેલો શેર *"મત્લા"* કહેવાય. ગઝલનો છેલ્લો શેર *"મક્તા"* કહેવાય.  *સોનેટ*   *"ઈટાલિયન"* સાહિત્ય પ્રકાર.  *14 પંક્તિ.* વિભાજન *શેક્સપિયરશાહી સોનેટ* (4+4+4+2) *મિલ્ટનશાહી સોનેટ* (અનિયમિત) *પેટ્રોકશાહી સોનેટ (8+6)* ગુજરાતીમાં પ્રથમ સોનેટ *"ભણકારા"* (ઇ. સ. 1887) બ.ક.ઠાકોર  *ખંડકાવ્ય*  સંસ્કૃત સંજ્ઞા. પ્રકૃતિનું આલેખન. ગુજરાતીમાં પ્રથમ ખંડકાવ્ય *"પૂર્વાલાપ"* મણિશંકર રત્નજીભટ્ટ.  *ગરબી*  ગરબીના પિતા *"દયારામ"* પદ માંથી જન્મ. *સ્ત્રીપ્રધાન* સાહિત્ય પ્રકાર.  *શામળે* પણ રચના કરી છે.  *ગરબો*  વલ્લભ મેવાડો (ભટ્ટ) ધોળા મેવાડા (ભટ્ટ)  *ભવાઈ*  ગદ્ય સાહિત્ય પ્રકાર. ભવાઇના મેવાડીને *"નાયક"* કહેવાય. સ્ત્રી પાત્રો પુરૂષ ભજવે. ભવાઇની રચના *"અસાઈત ઠાકરે"* (ત્રાગાળા) કરેલી. 360 ભવાઈ વેશ આપ્યા. *"રામદેવપીરનો વેશ"* સૌથી જૂનો.  *પદ્ય વાર્તા*  પદ્યવાર્તાના પિતા *"શામળ ભટ્ટ".* ગુજરાતીમાં પ્રથમ પદ્યવાર્તા *"પદ્માવતી"* (1718). શામળે છપ્પામાં પદ્યવાર્તા લખી છે.  *આખ્યાન*  મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યનો સૌથી પ્રચલિત સાહિત્ય પ્રકાર. આખ્યાન કહેનાર *"માણભટ્ટ".* આખ્યાનને *કડવામાં વિભાજિત ભાલણે* કર્યું. કડવાને ત્રણ ભાગમાં પ્રેમાનંદે વિભાજિત કર્યું.  *આખ્યાનનો પિતા "ભાલણ"*. *આખ્યાન શિરોમણી "પ્રેમાનંદ"* આધુનિક માણભટ્ટ *"ધાર્મિકલાલ પંડ્યા"* (વડોદરા)  *રાજિયા/મરશિયા*  *શોકપ્રધાન* સાહિત્ય પ્રકાર રાજિયાના પિતા *"બાપુસાહેબ ગાયકવાડ"* સંસ્કાર ગીતો જન્મથી લઈને મૃત્યુ સુધી પર *"મહાવીર સિંહ ગોહિલે"* સંશોધન કર્યું છે.  *કાફી*  ધર્મ પ્રધાન /ભક્તિ પ્રધાન સાહિત્ય પ્રકાર. રચયિતા *"ધીરા ભગત".* કાફી *14 લીટીનું કાવ્ય* છે પણ સોનેટ નથી.  *ચાબખા*  કટાક્ષમય શૈલી. રચના *"ભોજલરામ* (ભોજાભગત)".  *છપ્પા* છ પંક્તિનું પદ પ્રધાન સાહિત્ય પ્રકાર. રચના *"અખા ભગત"*.  *પદ*  મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યનો *સૌથી નાનો સાહિત્ય પ્રકાર.* પદની રચના *"નરસિંહ મહેતા"* એ કરી. પદના પ્રકાર. *1. પ્રભાતીયા 2. ભજન*  *સ્તવન*   *24 તીર્થકરોની સ્તુતિ કરતો સાહિત્ય પ્રકાર* એટલે "સ્તવન".  *પ્રબંધ*  મુખ્ય રસ *"વીર"* છે. પ્રથમ પ્રબંધ કાવ્ય *"કાન્હડદે પ્રબંધ"* (1456) *પહ્મનાભ* રચિત.  *બારમાસી*  મુખ્ય રસ *"વિરહ"* છે.  *"નેમિનાથ ચતુષ્પદીકા"* (1353) વિનયચંદ્રસૂરી રચિત. બાવીસમા તીર્થકર નેમિનાથ અને તેની પ્રેમિકા *"રાજુલ"*ના વિરહનું વર્ણન.  *ફાગુ*  મુખ્ય રસ *"શૃંગાર".* ફાગુને *"ભાસ/ઉલ્લાસ/ખંડ"*માં વિભાજિત કરવામાં આવે છે. પ્રથમ ફાગુકાવ્ય *"વસંતવિલાસ"*(1400) અજ્ઞાત. *"સ્થૂલિભદ્ર ફાગુ"* (1330) જિન પહ્મસૂરી રચિત.  *રાસ*  મુખ્ય રસ *"ભક્તિ "* . મુખ્ય ભાગ *"ઠવણી"* માં પડે છે. પ્રથમ સાહિત્યમાં *"ભરતેશ્વર બાહુબલિરાસ"* શાલિભદ્રશૂરિ રચિત. અબ્દુલ રહેમાન ReplyForward