અલંકારના પ્રકાર અને ઉદાહરણ

વર્ણાનુપ્રાસ / વર્ણસગાઈ અલંકાર

અખંડ અને અવિભાજય સમયના કટકા કરી નાખ્યા = વર્ણસગાઈ

અને અધિક એથીયે અમર એની આત્માકણી. = વર્ણાનુપ્રાસ

અવિનાશને અન્નકોટના આવે અહર્નિશ અમૃત ઓડકાર. = વર્ણાનુપ્રાસ

આ શેઠ છે ને શેઠ, એ પંડ્યા ,એમનો જીવ જરીક જેવડો. = વર્ણાનુપ્રાસ

આછું અંધારું ને આછો ઉજાશ હતો. = વર્ણાનુપ્રાસ

આવા અંધારામાં આવ્યા કેવી રીતે ? = વર્ણસગાઈ

આવી કંચન સરખી કાયા એક દિવસ કરમાઈ જશે. = વર્ણાનુપ્રાસ

ઊભી બાળા વિવશ બનીને બારીએ બ્હાવરી શી. = વર્ણાનુપ્રાસ

એ અસત્યનો અવતાર હતો = વર્ણસગાઈ, વર્ણાનુપ્રાસ

એને આંખ આગળ આવેલા કેશ દૂર કર્યા. = વર્ણસગાઈ

કરીએ સંપ કુટુંબમાં,શત્રુથી શું થાય ? = વર્ણાનુપ્રાસ

કર્ષે કરમ કાન્હ સો કહીએ. = વર્ણાનુપ્રાસ

કામિની કોકિલા કેલિ કૂજન કરે. = વર્ણસગાઈ, વર્ણાનુપ્રાસ

કાશીમા એ કામ કાઢ્યું. = વર્ણસગાઈ, વર્ણાનુપ્રાસ

કાળને કબજે કરવાના અનેક પ્રયત્નો થાયા છે = વર્ણસગાઈ

કાળને કબજે કરવાનાં કર્યાં કરતુતો કંઈ કંઈરે. = વર્ણાનુપ્રાસ

કાળા કરમનો કાળો કહાન,કાળું કરતો કામ. = વર્ણાનુપ્રાસ

કાળા કર્મ કરનારી કોઇ સ્ત્રી કેળવણી પામેલી કહેવાશે નહી = વર્ણસગાઈ

કાળી ઝીણી પોતડી બંધ બાંધી બાંધેલા હતા. = વર્ણાનુપ્રાસ

કીધું કીધું કીધું મુજને કાંઈક કામણ કીધું રે ! = વર્ણાનુપ્રાસ

કૃતવર્મા એ કવચ કાપ્યું. = વર્ણાનુપ્રાસ

કેળવણી પામેલી સ્ત્રી પોતાના પિયુની લાડતી પ્યારી બની રહે છે = વર્ણાનુપ્રાસ

ગુણ ગાયે ઝવેરી રે,પૂરણ પરમાણે. = વર્ણાનુપ્રાસ

જળનો જવાન જળવતી બને. = વર્ણાનુપ્રાસ

જાગ,જગન,જપ તપને તીરથ,તેમાં સૌથી મોટો સત્સંગ.= વર્ણાનુપ્રાસ

જીભ થાકીને વિરમે રે,વિરાટ,વિરાટ વદી. = વર્ણાનુપ્રાસ

જે જોયું તે જાય,ફૂલ ફુલ્યું તે ખરશે. = વર્ણાનુપ્રાસ

જેને ગોવિંદના ગુણ ગાયા રે. = વર્ણાનુપ્રાસ

તમે પસંદ કરેલું પાત્ર પાણી વિનાનું છે. = વર્ણાનુપ્રાસ

તારી તબીબી કાજએ તલખી રહી. = વર્ણાનુપ્રાસ

ધોળા ધાવણ કેરી ધારાએ ધારાએ ! = વર્ણાનુપ્રાસ

નટવર નિરખ્યા નેન ! તે… = વર્ણાનુપ્રાસ 

નિજપદ રમે રામ સો કહીએ,રહીમ કહે રહિમાન રી. = વર્ણાનુપ્રાસ

નિત્ય સેવા,નિત્ય કીર્તન- ઓરછવ,નિરખવા નંદ કુમાર રે.= વર્ણાનુપ્રાસ

નીચે એક નીડમાં હાંફે નમણાં ને નિર્દોષ પારેવાં . = વર્ણાનુપ્રાસ

પંડની પેટી પારસ છે પડયો. = વર્ણસગાઈ

પંડિતોના પારખેની પ્રૌઢ પેઢી ભાંગી પડી. = વર્ણાનુપ્રાસ

પરમાર્થી પરાક્રમી ઘણો,પર મુલકમાં પરવરે. = વર્ણસગાઈ

પાટુંપ્રહારે પૃથ્વી પર પાડયો. = વર્ણાનુપ્રાસ

પાણી માટે પ્રભાશંકર પાણિયારા પાસે ગયા. = વર્ણસગાઈ

પારકું પાતક પોતા ઉપર ઓઢી લીધું. = વર્ણાનુપ્રાસ

પુરી, કાશી, કાંચી, અવધ, મથુરાને અવર સૌ.= વર્ણાનુપ્રાસ

ફાગણે ફૂલડાં ફોરમ ફોરાવે. = વર્ણસગાઈ

બાંધવ શ્રી બળદેવનો બળિયો. = વર્ણાનુપ્રાસ

ભજ રે ભજ તું ભૂતળમાં. = વર્ણાનુપ્રાસ

ભૂખથી ય ભૂંડી ભીખ છે. = વર્ણાનુપ્રાસ

મઘવાદિક પણ મોત મરે,કોણ માત્રમાં માનવી ? = વર્ણાનુપ્રાસ

માડી મીઠી સ્મિત મધુરને ભવ્ય મૂર્તિ પિતાજી. = વર્ણસગાઈ

માથે મેવાડી મોળિયો બિરાજે,ખંભે ખંતીલો ખેસ. = વર્ણસગાઈ

મીઠા મધુર ને મીઠા મેહુલા રે લોલ. = વર્ણસગાઈ

મુખ મરકાવે માવડલી. = વર્ણસગાઈ

મૂરખ મનમાં મોટા રે, અજાણ્યે ઉતારણ આણે. = વર્ણસગાઈ

મેરુ રે ડગે ને જેનાં મનનો ડગે. = વર્ણાનુપ્રાસ

રાધા રાસ રમે છે. = વર્ણાનુપ્રાસ

રામ કહો,રહમાન કહો કોઉ,કાન્હ કહે રહિમાન રી. = વર્ણાનુપ્રાસ

લગન લગાડી આગ. = વર્ણાનુપ્રાસ 

લટકાળા તારે લટકે રે લેરખડા હું લાંભાણી. = વર્ણાનુપ્રાસ

લાંબું લખીએ તો લેખિની પણ સુકાઈ જવી જોઈએ. = વર્ણાનુપ્રાસ

લેશ ન લીધો લલિત ઉરનો લ્હાવો જો. = વર્ણાનુપ્રાસ

લોકો એમની માનતા માની માનીને એમને જંપવા પણ દે કે ! = વર્ણાનુપ્રાસ

વાગે છે રે વાગે છે,વૃંદાવન મોરલી વાગે છે. = વર્ણાનુપ્રાસ

વાઘને વળી વળાવિયા કેવો ! = વર્ણાનુપ્રાસ

વિપત પડયે ન વલખીએ,વલખે વિપત ન જાય. = વર્ણાનુપ્રાસ

વિપદ પડે વણસે નહિ. = વર્ણાનુપ્રાસ

શશીમુખ સરખું સુખ પાસે. = વર્ણાનુપ્રાસ

સાંકળી શેરીમાં સસરો સામા મળ્યા રે લોલ. = વર્ણસગાઈ

સુનાં સ્થાનો સજીવન થયાં,સાંભળું કંઠ જૂના = વર્ણાનુપ્રાસ

સોબતી સિધાવ્યાથી સિધાવ્યાનો સમય હવે. = વર્ણાનુપ્રાસ

સ્નેહીના સૌજન્યને શોભે એવી શીલાએ શાંતિ જાળવી. = વર્ણાનુપ્રાસ

સ્વાર્થ નું સૌ સગું. = વર્ણાનુપ્રાસ

હળવે હળવે હરજી,મારે મંદિરે આવ્યા રે . = વર્ણાનુપ્રાસ

અંત્યાનુપ્રાસ / પ્રાસ  અલંકાર

 અતિ ભલો નહીં બોલવું,અતિ ભલી નહીં ચૂપ.

            અતિ ભલો નહીં વરસવું,અતિ ભલી નહીં ધૂપ.= અંત્યાનુપ્રાસ

અત્તરિયા ! અત્તરના સોદા ન કીજીએ.

            અત્તરિયા ! અત્તરતો એમ નેમ દીજીએ.= અંત્યાનુપ્રાસ

ગુણ જશ અપરંપાર,દેશ બધામાં દીઠું,

            ભોજનમાં તે ભળે મનુષ્યને લાગે મીઠું = અંત્યાનુપ્રાસ

જતો હતો અંધ થતી નિશામાં,

            સુગુપ્ત રાજગૃહની દિશામાં ! = અંત્યાનુપ્રાસ

જલાવી જાતને ધૂપ સુવાસિત બધું કરે,

            ઘસીને જાતને સંતો અન્યને સુખિયાં કરે. = અંત્યાનુપ્રાસ

જામી ગઈ તરત ઘોર,કરાલ રાત.

            લાગી બધે પ્રસરવા પુર માંહી વાત.= અંત્યાનુપ્રાસ

જેની જશોદા માવલડી.

            ચરાવે ગોકળ ગાવલડી.= અંત્યાનુપ્રાસ

જો જો રે મોતાના બોલ.

            ઊજડ ખેડે બાજ્યો ઢોલ.= અંત્યાનુપ્રાસ

દુર્યોધન પ્રેરિત દૂત એક,

            દેખાવમાં ઘાતક દુષ્ટ છેક.= અંત્યાનુપ્રાસ

નહિ વૃક્ષ નહિ વેલ,નહિ પાને નહિ ફૂલે,

            નહિ નેત્ર નહિ બીજ, કણેકણે અતિ અમૂલ્યે.= અંત્યાનુપ્રાસ

પાનેપાને પોઢી રાત,તળાવ જપ્યું કહેતા વાત.= અંત્યાનુપ્રાસ

પિંડરે પરવરિયા કહાનડ,વાયે મધુરી વાંસડલી,

      કહે નરસૈયો : સેવો નંદનંદન,કાઢે કુળની કાસડલી. .= અંત્યાનુપ્રાસ

બેસી ખાટે પિયરઘરમાં જિંદગી જોઈ સારી,

               ત્યારે જાણી અનહદ ગતિ,નાથ મ્હારા ત્હમારી.= અંત્યાનુપ્રાસ

ભયની કાયાને ભુજા નથી,વળી સંશયને પાંખ.

       ભરોસે ચાલ્યા જે અનભે રંગમાં,ફૂટી એને રૂંવે રૂંવે આંખ.= અંત્યાનુપ્રાસ

ભરતખંડ ભૂતળમાં જનમી જેણે ગોવિંદ ગુણ ગાયા રે,

ધન ધન રે એનાં માતાપિતા ને સફલ કરી એણે કાયા રે. = અંત્યાનુપ્રાસ

માડી મીઠી, સ્મિત મધુર ને ભવ્ય મૂર્તિ પિતાજી,

              દાદી વાંકી રસિક કરતી ગોષ્ટિથી બાળ રાજી. = અંત્યાનુપ્રાસ

વિચારતો નેત્ર જલે ભરાય છે,

                  શરીરનું ચેતન ત્યાં હરાય છે. = અંત્યાનુપ્રાસ

વિદ્યા ભણિયો જેહ,તેહ ઘેર વૈભવ રૂડો.

                  વિદ્યા ભણિયો જેહ,કામનીકંચન ચૂડો. = અંત્યાનુપ્રાસ

હીરાની પરીક્ષા રે,ઝવેરી હોય તે જાણે.

                  મૂરખ મનમાં મોટો રે,અજણ્યે ઉતારણ આણે.= અંત્યાનુપ્રાસ

યમક / શબ્દાનુપ્રાસ અલંકાર

અખાડામાં જવાના મેં ઘણીવાર અ—ખાડા કર્યા. = શબ્દાનુપ્રાસ

કાયાની માયામાંથી છુટવા ગોવિંદરાયની માયા કરો. = શબ્દાનુપ્રાસ

ચેન નથી મન ! કયમ તને, ભેટયા શ્યામ શરીર.= શબ્દાનુપ્રાસ

જાંબાળા…ખોપાળા…તગડીને ભડી…નેભાવનગર… = શબ્દાનુપ્રાસ

દીવાનથી દરબારમાં, દીવા નથી છે અંધારું ઘોર. = શબ્દાનુપ્રાસ

લોચન મનનો  રે ! કે ઝઘડો લોચન મનનો ! = શબ્દાનુપ્રાસ

સતી ખેદ હતી જોતી વદને વધતો જતો ! = શબ્દાનુપ્રાસ

હળવે હળવે હળવે હરજી મારે મંદિર આવ્યા રે. = શબ્દાનુપ્રાસ

કે હીનજન્મે નવ હીન માનવ;કે હીનકર્મે કરી હીન માનવ. = શબ્દાનુપ્રાસ

ન આવ્યો આત્મજ્ઞાની,ના’વ્યો ગુમાની,પોલ પોતાની પિછાણી.= શબ્દાનુપ્રાસ

ઝાડપર ખિસકોલીઓ ખેલ્યા કરે,ઉપર-નીચે અંધકારને ઠેલ્યા કરે.= શબ્દાનુપ્રાસ

સંસારની માયાની છાયામાંથી કાયાને મુક્ત કરવા ગોવિંદરાયાની માયા કરો..= શબ્દાનુપ્રાસ

સુલતાનના મોકલ્યા બે ગુપ્તચર ગુલતાનમાં મુલતાન જતા હતા.= શબ્દાનુપ્રાસ

હવે રંગ,બની તંગ,મચાવી જંગ,પીયોજી ભંગ. = શબ્દાનુપ્રાસ

કરે ગાન-તાન-પાન પત્ર હાથમાં રે લોલ. = શબ્દાનુપ્રાસ

ઉપમા અલંકાર

આ વૃક્ષો વિશાળ શતરંજ ફલક પર મૂકાયેલા પ્યાદાં જેવાં લાગે છે.= ઉપમા

આંખમાં સમણાં શું ઊઘડે રાતમાંથી પરોઢિયું. = ઉપમા

આંબો સોને મઢાઇ જાય છે. = ઉપમા

આપણા જેવા સામાન્ય માણસનું ગજુ નહી = ઉપમા

આપણે યંત્ર જેવા નથી કે આખો દિવા કામ કર્યાં કરીએ. = ઉપમા

આવી કંચન સરખી  કાયા એક દિવસ  તો કરમાઈ જ જશેને . = ઉપમા

ઊતર્યા રંક ઘરે,શો પુણ્ય પ્રભાવજો ! = ઉપમા

એ ફૂલોની શિતળતા મારી આંખોને જળ છાલકશી સ્પર્શે છે = ઉપમા

એક વખતનું સ્મશાન જેવું ઘર રાત’દિ ધમધમતું થઇ ગયું. = ઉપમા

એના પીળા પડી ગયેલા પાંદડા અદ્લ સોના જેવા લાગે છે. = ઉપમા

કટોરી જેવા રાતા ફૂલો આવનારા ઉનાળાની આગાહી કરે છે = ઉપમા

કમળ જેવો ખીલતો દિવસ,પોયણા જેવી રાત. = ઉપમા

કવિતા કવિઓને વરદાનની જેમ મળતી હોય છે = ઉપમા

કાચ,ઘડિયાળ અને સત્યની પેઠે ટાઇમ ટેબલ નાજુક છે = ઉપમા

કાષ્ઠની પૂતળી જેવી ઊભી સ્તબ્ધ બની રહી. = ઉપમા

કાળું લાંબું ગોળ મોઢાવાળું અજગર જેવું જાનવર ધુમાડો કાઢતું = ઉપમા

કૃતાપરાધ શો આવી ઊભી દીન મુખે પતિ. = ઉપમા

કોઇ મત્ત ગજેન્દ્ર માફક તે ડગલા ભરતો હતો = ઉપમા

ક્યારેક ચાંદનીથી ઝળાહળાં થતી નદીઓ જેવો = ઉપમા

ખરેખર આપણે સૂકા પાંદડાં જેવા ખખડયા કરીએ છીએ = ઉપમા

ગિલાનો હાથ હેન્ડલપર હોય કે નો હોય,છકડોતો રોકેટ જેમ ઊડતો જાય = ઉપમા

ગિલાનો હાથ હેન્ડલ પર હોય કે નો હોય, છકડોતો રોકેટ જેમ ઊડતો જાય = ઉપમા

ગુલછડી સમોવડી હતી એક બાલિકા નમણી. = ઉપમા

ઘઉંની ફલક સોના જેવી થઇ જાય છે.= ઉપમા

જિંદગીનો મારો અભિગમ શૂન્યવત્ જેવો થઇ ગયો = ઉપમા

જેવો ખાખર ફૂલ્યો ફાગણનો તેવી દીસે દેહ. = ઉપમા

જ્યાં દેવોના વર શો પુત્ર પામ્યાં પનોતો. = ઉપમા

ડોહાએ અપ્સરાના જેવી કન્યાના બાપના હથમાં બે રૂપિયા મૂક્યા.= ઉપમા

ડોહાના ગોઠણ છૂટા થઇ ગયા, કેડ સીધી થઇ ગઇ, સોટા જેમ ચાલવા લાગ્યો=ઉપમા

ડોહો સોટા જેમ હાલવાચાલવા લાગ્યો. = ઉપમા

તમે મને નોંધારી છોડીને સાવ સૂનમૂન સાધૂ જેવા થઇ ગયા = ઉપમા

તેનાં લાંબા કાળા વાળ સુર સરિતાના જલ સમા = ઉપમા

તેની ઘનુષ્ય જેવી આંખો સ્થિર અને સખત હતી = ઉપમા

તેનું પાતળું છટાદાર શરીર આ વસ્ત્રમાં ચંદ્રની ઉગતી કળા જેવું મોહક હતું = ઉપમા

તેનું હૃદય ફૂલ સમું સુકોમળ છે. = ઉપમા

તેનો હાથ કઠણ લાકડા જેવો લાગે છે = ઉપમા

દેવ નદી ઘાયલ વાઘણ જેવીએ લાગે છે = ઉપમા

ધીમે ધીમે તે ડગ ધરતો,કોઈ મત્ત ગજેન્દ્રની માફક. = ઉપમા

પગલું લાંક વિનાના ઊંટના જેવું પડતું.= ઉપમા

પુરુષની માફક સ્ત્રી પણ કેળવણી લઇ શકે છે = ઉપમા

પોતે રચેલી માયામાં આત્મતત્વ પેઠે ટાઇમ ટેબલમાં બંધાઉ છું. = ઉપમા

ફૂલ સમા અમ હૈડાં તમે લોઢે ઘડ્યાં બાપુ ! = ઉપમા

બળતા અંગારા જેવી આંખો સ્થિર કરી = ઉપમા

બીજા બાપડા, પહાણ સરીખા પારખ્યા. = ઉપમા

ભગિની પ્રેમની ભૂખ રહી ગઇ = ઉપમા

મંદિરમાં થતી પ્રાર્થના અમારી મસ્જિદમાં થતી નામજની જેમ એક જ સ્થાને પહોંચે છે  = ઉપમા

મને એનું વચન અપનામ જેવું લાગ્યું = ઉપમા

મહુડા માયા ઉતારતા યોગી જેવા લાગે છે. = ઉપમા

મહુડાના કેટલાક વૃક્ષો  ઘમ્મરઘટ વડલા જેવા. = ઉપમા

માણસો માખીઓની જેમ મરતા હતા.= ઉપમા

મુંજ જેવો  કલંકી પુરુષ બીજો પૃથ્વી ઉપર કોઇ નથી = ઉપમા

મુગ્ધ કન્યા જેવી નદી આનંદથી સૂર્યના પ્રકાશમાં સ્નાન કરતી હતી.= ઉપમા

મોતી જેવી સફેદ, તેવી સુંદર સુવાળી. = ઉપમા

રૂપે અરુણ ઉદય સરખો. = ઉપમા

વજ્જર સમણા કોટના ગઢને તપાસીએ. = ઉપમા

શરૂઆતમાં એ લોકો પીળા વાઘ જેવા લાગતા. = ઉપમા

શશીમુખ સરખું સુખ પાસે. = ઉપમા

શામળ કહે બીજા બાપડા,પ્હાણ સરીખા પારખ્યા. = ઉપમા

શિશુ  સમાનગણી સહદેવને. = ઉપમા

સત્તા સુકા ઘાસ બરાબર,બળી આસપાસ બાળે. = ઉપમા

સત્યનો માર્ગ ખાંડાની ધારે ચાલવા જેવો છે. = ઉપમા

સર્પણી સરખી આવી પેઠી અભિમન્યુને અંગ. = ઉપમા

સાણેશ્વરના જંગલોની જેમ બારિયા જતાં મહુડાનું વન પીળાશથી

છલકાઇ જ તું = ઉપમા

રૂપક અલંકાર

અંતરે આંસુના નીરના કૈં ઝરા. = રૂપક

અખંડ અને અવિભાજય સમયના કટકા કરી નાખ્યા = રૂપક

અમે રે સુકું રૂનું પૂમડું,તમે અત્તર રંગીલા રસદાર. = રૂપક

આ નભ ઝૂક્યું તે કાનજી ને ચાંદની તે રાધાજી રે ! = રૂપક

આ સંસારસાગર તરવો સહેલો નથી. = રૂપક

આકાશમાં પ્રકાશનો ભવ્ય મહોત્સવ શરૂ થઇ ગયો = રૂપક

આજે સ્ત્રીએ દુઃખદાયી ઝાંઝરિયાં પહેર્યાં નથી = રૂપક

આપણી ચેતનાનો ફૂવારો ઉડી શકતો નથી = રૂપક

ઈંટમાટીને આંગણે રંભારૂપ શી હવે લ્હેકે. = રૂપક

ઊંગતાને પાયે જગની જેલ. = રૂપક

એમની આંખોમાં લાગણીની ભીનાશ હતી. = રૂપક

કેળવણી પામેલું સ્ત્રી રત્ન કદી પોતાનું તેજ  ખોતું નથી = રૂપક

કેળવણી રહિત સ્ત્રી વાળો સંસાર સિંહવાધના વાસવાળું ભયંકર રાન છે = રૂપક

ક્યારે રે આંબો ટહુક્યો એની વનમાં મ્હેકી વાત. = રૂપક

ખારવાનો આ મનખાદેહ સાવલી જેવો થાય. = રૂપક

ગુજરાતની ભૂમિ જોઇ હું આંદોલિત થઇ ગયો છું = રૂપક

ઘર ધંધાની ઘાણી રે, તેમાં તેલિયા તાણે. = રૂપક

ચંપક ઝાડ થઇ ગયો = રૂપક

છકડો જીવતું પ્રાણી બની ગયેલો.= રૂપક

છકડો સડક થઈ ગયો, છકડો પવનપંથી ઘોડો થઈ ગયો. = રૂપક

જાગ,જગન,જપ તપને તીરથ,તેમાં સૌથી મોટો સત્સંગ. = રૂપક

જેણે તોડી નાખ્યો માયા કેરો ફંદ રે. = રૂપક

જેણે તોડી નાખ્યો માયા કેરો ફંદ રે. = રૂપક

ઠેકાણે આવીને ઘોડો ઊભો રહે એમ બેઠલું નાળું વટે કે ખીલો થઈ જાય.= રૂપક

ડામર ડમરો થઈને મહેકે = રૂપક

તન જોગી મન કંચન કામની = શબ્દાનુપ્રાસ / રૂપક

તમારાં ચરણોમાં ધરું કર્તવ્ય – કુસુમો ! = રૂપક

તું ઢાળ ઢોલીયો, હું ગઝલનો દીવો કરું. = રૂપક

તેના હ્યદયમાં એક ગર્વની ઊર્મિ થઇ આવી = રૂપક

દમયંતીનું મુખ તો ચન્દ્ર છે. = રૂપક

દરેક મનુષ્ય પૂર્ણ પરમાત્માનો એક અંશ છે = રૂપક

દાદા કેસરી સિંઘના મગજમાં આંધીના જોશથી સ્મૃતિઓ ટકરાઈ રહી હતી = રૂપક

ધણી એટલે જ મૂર્ખ = રૂપક

ધણી સુરભિ સુત છે. = રૂપક

નવપલ્લવોને મમતાભરી નજરે નિહાળતા સ્વામીજી શું બોધિવૃક્ષ નથી ? = રૂપક

પંડની પેટીમાં પારસ છે પડ્યો. = રૂપક

પ્રકૃતિ ખુદ એક માહાન કવિતા છે = રૂપક

પ્રકૃતિ જ મારી મા રહી છે = રૂપક

પ્રેમપંથ પાવકની જ્વાલા ! = રૂપક

ફળીમાં આહલાદનું એક હળવું મોજું ફરી વળ્યું. = રૂપક

ફાગણનાં વૃક્ષો પરથી સૂરજને ખરતો જોઉં છું. = રૂપક

ફૂંટી એને રૂંવે રૂંવે આંખ. = રૂપક

બપોર એ મોટું શિકારી કૂતરું છે. = રૂપક

બિદુને નવી મા મળતાં પ્રેમ સાગરમાં ભરતી આવી. = રૂપક

ભણેલી સ્ત્રીથી સંસાર એક રમણીય બાગ બને છે. = રૂપક

ભૂતળ ભક્તિ પદારથ મોટું, બ્રહ્મલોકમાં નાહી રે. = રૂપક

મન ! લોચનનો પ્રાણ તું,મનલોચન એ રીત. = રૂપક

મનહ્યદય હળવા ફૂલ થઇ જાય છે = રૂપક

મનુષ્ય લાગણી શીલ પ્રાણી છે.= રૂપક

મને કેળવણીની માયા જાળમાં ફસાવી દીધો. = રૂપક

મહુડાએ નર્યા રેખાઓના માળખા જેવા લાગે. = રૂપક

મહુડો વસંત અને ગ્રીષ્મ વચ્ચેની સાકળ બની ર્રહે છે. = રૂપક

મીરાં કે પ્રભુ,શ્વાસ અમારો કેવળ એક ટપાલી. = રૂપક

મુંજના અંગે અંગમાંથી દિવ્યતા ઝરતી હતી. = રૂપક

મુંજે એક હાસ્યબાણ છોડ્યું. = રૂપક

મુંજે ફરીથી ઊંચું જોયું,એક હાસ્યબાણ છોડયું. = રૂપક

મેઘ પર મેઘના ડોલતા ડુંગર. = રૂપક

રાજા અને રાણીનાં મોઢાં પર ચિંતાની છયા પથરાઈ ગઈ. = રૂપક

રાતે તડકાએ સીમમાં રાત વાસો કર્યોં. =  રૂપક

રોમદ્વારે સર્યું વેગે રક્ત વારિત્વ પામવું. = રૂપક

રૌપ્યઘંટા અહો ! વાગી,ઉઘડયું મુખ આખરે. = રૂપક

વદન સુધાકરને રહું નિહાળી = રૂપક

વદન સુધારકને રહુ નિહાળી = રૂપક

વાણી તો બાણને ફૂલ કાં વીંધી કાં વધામણી. = રૂપક

વૃક્ષ જીવતો જાગતો દેવ છે. = રૂપક

વેદનાનો કાળમીંઢ પથ્થર એની છાતી ઉપરથી ખસી ગયો. = રૂપક

વેશ-ટેક છે આડી ગલી. = રૂપક

શાળા મહાશાળાની પરિક્ષાના ચક્રાવામાં નાખી દીધો = રૂપક

સુર-અસુરના આ નવયુગી ઉદધિ- વલણો. = રૂપક

સૂણ ચક્ષુ ! હું પાંગળું, તું મારું વાહન ! = રૂપક

હરખને શોક ની ના‘વે  જેને હેડકી. = રૂપક

ઉત્પ્રેક્ષા અલંકાર

આખા જડબામાં જાણે દાઢ જ હોય તેમ જણાતું હતું. = ઉત્પ્રેક્ષા

એ મારી સફળતાને જાણે પોતાની સિદ્ધિ સમજતા. = ઉત્પ્રેક્ષા

કાયાના સરોવર જાણે હેલે ચઢ્યા. = ઉત્પ્રેક્ષા

ખુદા જાણે તેમની પાસે આવી ઉભારહ્યા. = ઉત્પ્રેક્ષા

ગિલાને જાણે કેમેરાવાળાની ખબર હોય એમ એ કેમેરા સામું હસી રહ્યો. = ઉત્પ્રેક્ષા

ગિલો જાણે છકડો. = ઉત્પ્રેક્ષા

જયાં–ત્યાં આવી વય બદલી સંતાય,જાણે પરીઓ. = ઉત્પ્રેક્ષા

જાણે એક માની ગોદમાંથી બીજી માની ગોદમાં આવી ગયો = ઉત્પ્રેક્ષા

જાણે તેમનો જવાબ હું સમજી શકીશ કે નહી = ઉત્પ્રેક્ષા

જ્યાં ત્યાં આવી વય બદલી સંતાય,જાણે પરીઓ. = ઉત્પ્રેક્ષા

થાય છે મારી નજર જાણે હરણ ન રહે ઠેકતી એ ઘાસમાં. = ઉત્પ્રેક્ષા

થાય છે મારી નજર જાણે હરણ,ને રહે છે ઠેકતી એ ઘાસમાં. = ઉત્પ્રેક્ષા

દમયંતીનું જાણે પૂનમનો ચન્દ્ર. = ઉત્પ્રેક્ષા

દર્દ અને ઉપેક્ષા ગળગૂથીમાંથી જ મળેલા = ઉત્પ્રેક્ષા

દર્દ અને ઉપેક્ષા જાણે ગળથુંથીમાંથી જ મળેલાં. = ઉત્પ્રેક્ષા

મન જાણે રમવા માટે એક નવું રમકડું મળી ગયું. = ઉત્પ્રેક્ષા

વપુ–તેજ પ્રગટયું ભગવાન ,જાણે થયા ઉઠે શશિયર–ભાણ. = ઉત્પ્રેક્ષા

શરૂઆતમાં નાયકા પીળા ચટાક વાઘ જેવા લાગતા. = ઉત્પ્રેક્ષા

સવારે પાકેલા ખેતર ઉપર કાન માંડીએ તો જાણે સોનેરી ઘંટડીઓ

રણકતી ના હોય! = ઉત્પ્રેક્ષા

સવારે પાકેલાં ખેતરો પર કાન માંડીએ તો રણકતાં સંભળાય જાણે સોનેરી

ઘંટડીઓ રણકતી ના હોય !  = ઉત્પ્રેક્ષા

સૂર્યમુખીનાં ખેતરો વઢાઈ જાય પછી જાણે સૂરજ વધારે કરડાકીવાળો બને છે.=ઉત્પ્રેક્ષા

હૈયું જાણે હિમાલય. = ઉત્પ્રેક્ષા

વાદળ ની વેલ્યને ફૂટ્યાં રે ફૂલડાં જાણે અનંગનો બાગ !

શંકાઓ એવી રીતે રજૂ કરતા કે જાણે ખુદા તેમની સામે તેનો નિકાલ કરવા જ ઊભા હોય !

વ્યતિરેક અલંકાર

ઊર્મિલાની વાણી અમૃતથીયે મીઠી છે. = વ્યતિરેક

અમે તો તારાં નેણ બિલોરી,વેણથી યે બોલકાં ગોરી ! = વ્યતિરેક

કમળકળી થકી કોમળું રે બેની અંગ છે એનું ! = વ્યતિરેક

ગંગાના નીરતો વધે ઘટે રે લોલ,સરખો એ પ્રેમનો પ્રવાહ રે. = વ્યતિરેક

તું ચંદ્રથી ચારૂ સુહાસિની છે. = વ્યતિરેક

તે કરતાં ‘ચંદ્રવદની’કહી તો કયાં હું ને ચંદ્ર એક રાસે રે ! = વ્યતિરેક

તેનું મુખ સદાયે પ્રકાશે છે,ચન્દ્ર તો કેવળ રાત્રે જ પ્રકાશે છે. = વ્યતિરેક

દમયંતીના મુખ પાસે તો ચંદ્ર પણ નિસ્તેજ લાગે છે. = વ્યતિરેક

બાપુનુ હૃદય ફૂલ કરતાં કોમળ હતું. = વ્યતિરેક

સાગર સમાન ઉદાર તે,કિન્તુ સાગર નીર ખારાં ખારાં. = વ્યતિરેક

સુદામાના વૈભવ આગળ કુબેર તે કોણ માઞ. = વ્યતિરેક

હલકા તો પારેવાની પાંખથી,મ્હાદેવથીય મોટાજી. = વ્યતિરેક

શ્લેષ અલંકાર

અને હૃદય આ નામે પુનિત શ્વેત વાર્ધક્યને. = શ્લેષ

આ રમણીનો રાગ કોને મુગ્ધ ન કરે ! = શ્લેષ

જવાની તો આખરે જવાની છે. = શ્લેષ

જે વાંચે ચોપડી તે ચોપડી ચોપડી ખાય. = શ્લેષ

તપેલી તપેલી છે. = શ્લેષ

રવિ નિજ કર તેની ઉપર ફેરવે છે. = શ્લેષ

રવિને પોતાનો તડકો ન ગમેતો જાય કયાં. = શ્લેષ

સાહેબ ,આબાં નીચે મરવા પડયા છે. = શ્લેષ

હું માનવી માનવ થાઉં તો ઘણું. = શ્લેષ

ચોમાસું આવતાં સૃષ્ટિ નવું જીવન મેળવે. = શ્લેષ

પાનીમાં પાણી નથી પાણી કેમ કપાશે ? = શ્લેષ

સજીવારોપણ અલંકાર  

આંસુ ઉપર આ કોના નખની થઈ નિશાની ? = સજીવારોપણ

આભ રુવે એની નવલખ ધારે ! = સજીવારોપણ

આલિંગે વલ્લરી તરુવરને ! = સજીવારોપણ

ઊગી જવાય વાડે,જો આ ક્ષણે વતન હોય. = સજીવારોપણ

ઋતુંઓ વૃક્ષોને વહાલ કરતા થકતી નથી. = સજીવારોપણ

ઋતુને દૂર વહી જતી જોઇ રહું છું. = સજીવારોપણ

એક તરફ છિપાઈ ગઈ રણની તૃષા. = સજીવારોપણ

એક તો તીફાની રાત ને વાયરો રમણે ચઢ્યો. = સજીવારોપણ

ઓઢી આષાઢનાં આભલાં જંપી જગની જંજાળ. = સજીવારોપણ

કંઈ કાલનું કાજળ મૂકી ધીમે બુઝાતું કોડિયું. = સજીવારોપણ

ખૂંદી ખમે માતા પ્રથમી,વાઢી ખમે વનરાઈ. = સજીવારોપણ

ખૂંદી તો ધરતી ખમે, વાઢી ખમે વનરાઈ. = સજીવારોપણ

ચાંદની ચાદર ઓઢીને સૂતેલા ડુંગરા = સજીવારોપણ

ડાંગરના ખેતરમાં તડકો રોજ સવારે ઝૂલે ડાંગર થઈને. = સજીવારોપણ

ડાળીએ તિમિર ડોકિયું કરી તાકતું તારો કેડો. = સજીવારોપણ

ડુંગરાઓ પરની હરિયાળીએ નવો વેશ સજી લીધો છે = સજીવારોપણ

તગડીનાં પાદર વીંધીને સડક દોડતી હોય. = સજીવારોપણ

તગડીનાં પાદર વીંધીને સડક દોડતી હોય. = સજીવારોપણ

તડકાનું પોતું જાય લુછ્તું છાંયડા ભીનું ભીનું. = સજીવારોપણ

ત્યાં તો પેલી ચપળ દીસતી વાદળી જાય ચાલી. = સજીવારોપણ

દૂરના ડુંગરો સાદ કરીને બોલતા હતા. = સજીવારોપણ

દોડ્યો વ્હેળો વહનગીતમાં પ્રશ્ન મારો ડુબાવી.= સજીવારોપણ

નખશિખ નશામાં ઝાડ કૈં ડોલ્યા કરે,ડોલ્યા કરે. = સજીવારોપણ

ને આ બુઠ્ઠો વડ પણ નકારે જ માથું હલાવી. = સજીવારોપણ

પવનના પાંદડાં જોડે ગમ્મત કરે છે = સજીવારોપણ

પ્રાણ તરસ્યા રણની ચીસો સાંભળી,ઝાંઝવાંએ અજબ યુક્તિ કરી. = સજીવારોપણ

ભડી ફરતે સોસાયટીનાં મકાનો ઊગી ગયાં છે. = સજીવારોપણ

મને લાગ્યું કે ચાંદો બહુ ધીમે ધીમે ચાલી રહ્યો છે. = સજીવારોપણ

મુગ્ધ કન્યા જેવી નદી આનંદથી સૂર્યના પ્રકાશમાં સ્નાન કરતી હતી. = સજીવારોપણ

મેઘ પર મેઘના ડોલતા ડુંગર. = સજીવારોપણ

રાત ભૂરી ટેકરીઓ પર નિર્વસ્ત્ર બનીને હારબદ્ધ બેસી પડે છે. = સજીવારોપણ

રાતે તડકાએ સીમમાં રાત વાસો કર્યોં. = સજીવારોપણ

રાતોરાત વનપડ પડખું બદલી લે છે. = સજીવારોપણ

સડક પડખું ફેરવીને સૂઇ ગઇ હોય = સજીવારોપણ

સૂનાં સ્થાનો સજીવ થયાં,સાંભળું કંઠ જૂના. = સજીવારોપણ

હાંફી ગયેલા શ્વાસના પગને તપાસીએ. = સજીવારોપણ

અનન્વય અલંકાર

અંતર જેવું ઓઢણું રાખજે,ને ઓઢણા જેવું અંતર. = અનન્વય

આક્કાનું વર્તન એટલે આક્કાનું વર્તન = અનન્વય

જોગના ધોધ એટલે જોગના ધોધ. = અનન્વય

ટંડેલાઈ ઈ ટંડેલાઈ. = અનન્વય

ધૈર્ય ધરણીના જેવું ધૈર્ય ધરણીના સમી ! = અનન્વય

મનેખ જેવા મનેખને કપરો કાળ આવ્યો . = અનન્વય

મહુડાના વૃક્ષો એટલે મહુડાના વૃક્ષો. = અનન્વય

માં તે માં બાકી વગડાનાં વા  = અનન્વય

સાપ એટલે ચક્ષુ:શ્રવા. = અનન્વય

હિમાલય તે હિમાલય = અનન્વય

મનેખ જેવા મનેખને કપરો કાળ આવ્યો. = અનન્વય

ગાંધીબાપુ ઈ ગાંધીબાપુ = અનન્વયBack to top

જાહે